مسجد جامع شهر بانه در مرکز شهر و در مجاورت بازار اصلی واقع شده، تقریبا از غالب نواحی شهر می توان مناره های آن را روئیت کرد.
مسجد به لحاظ بافت معماری مورد تغییراتی واقع شده اما ظاهر فیزیکی خود را تقریبا حفظ کرده. از سه درب اصلی به داخل مسجد ورود و خروج صورت می گیرد. در وسط حیاط مسجد حوض کوچکی همراه با فواره و جایگاه وضو گرفتن قرار گرفته است. در مجاورت آن نیز کلاس های تدریس قرآن که هر روزه و به طور منظم برگزار می شود دایر است.
بنای مسجد بطور کلی آجری ست و به طرز منظمی از معماری نوین در اجزای خود بهره می برد. تزئینات لبه چینی دیوارها اره ی ست و نمای بیرونی پنجره ها از هشتی های کوچک و بهم پیوسته ای تشکیل شده که زیبای چشم نوازی به نمای اصلی بخشیده است. بر روی بام مسجد دو مناره موازی که با توجه به جغرافیای کوهستانی شهر بانه چندان بلند هم نیستند احداث گردیده. مناره ها به سبک سنتی با ترکیبی زیبا از آجر ، چوب و کاشی کاری خود نمایی می کنند.
صحن اصلی مسجد جامع بانه در مقایسه با دیگر موارد مشابه ، از شکوه و عظمت خاصی برخوردار بوده، که آن را در مقایسه با دیگر مساجد از تمایز ویژه ای برخوردار نموده. توجه خاص و ویژه به نور در صحن اصلی شبستان بیش از هر موضوعی خودنمایی می کند. معماران و هنرمندان مسلمان در ساخت و طراحی مساجد نهایت ذوق و خلاقیت هنری خود را بیتوجه به اجر مادی آن به کار می بستند. معماری مساجد در ایران یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش باشکوه را به نمایش میگذارد که نماینده ذوق سرشار زیباییشناسی است و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمیتواند داشته باشد.
تزیینات بناهای اسلامی یا الوان مینمایند و یا روی آنها کنده کاری های کم ژرفا، نمودار میشود و در هر حال تمام بخش های پوشش بنا را میپوشاند و کلیت و تمامیتی ذاتی بدان میبخشد که مستقل از ساختمان خود مسجد است. این آرایش و تزیینات دل انگیز ، زیبا و متنوع ، فضای داخل مسجد را پوشش داده و به نوعی در تمام اجزای تشکیل دهنده معماری مسجد به کار برده شده است. موزاییک و کاشی های براق برای کف مسجد و تزیین محراب و دیوارها، شیشههای رنگارنگ برای پنجره و قندیل ها، قالی و قالیچههای گرانبها برای آرایه صحن بکار میرفت. که این عناصر به زیبایی در مسجد جامع بانه خودنمایی می کند. از ارهها و دیوارههای مسجد با مرمر زیبای الوان و طاق نمای محراب و کتیبهها با نوشتهها آراسته شده.
ستون ها در مجاورت گنبد عظیم و وسیع مسجد واقع شده. گنبدی کم نظیر با تمام ویژگی و خصوصیات فنی، به سبک معماری دوران صفویه که شکوه بی بدیلی به صحن مسجد جامع بانه داده است. سر ستون های مسجد مزین به سوره اخلاص شده. بر روی هر ستون کلمه ای از این سوره بر سنگ مرمر حکاکی و در تزئین ستون اعمال گردیده. گرداگرد شبستان مسجد جامع را پنجره های باریک و بلند در بر گرفته، هنر معماری اسلامی، مثل بیشتر معماری های عصر ایمان، تقریباً یک هنر دینی صرف بود. خانهها برای آن ساخته میشد که انسان زندگی کوتاه و ناچیز خود را در آنجا بگذراند، ولی خانههای خدا دست کم از درون نمونهٔ زیبایی جاوید بود.
در قلمرو اسلام، همه هنرها در خدمت مسجد به کار رفته و از این راه جلال و سرفرازی یافته است. بر روی صحن مسجد یک نیم طبقه بنا شده که جهت اقامه نماز بانوان پیش بینی شده. در مجاورت آن نیز هشتی کاشی کاری شده ای قرار گرفته که مزین به آیاتی از قرآن است که با فرم و شیوه ای زیبا مشرف به یکی از ورودی ها کار شده. از عمده ترین ویژگی های مساجد اسلامی ایران باید از شیوه جفت یاد کرد، معماران ایرانی برای آنکه معماری مساجد سنگین باشد، چه در مساجد ایوان چه مساجد گنبدی، چه شبستانی شیوه جفت قرینه کامل را رعایت می کردند، تا کسی که به مسجد وارد می شود تنها نگاهش به یک نقطه معطوف شود.
منبع:شبکه کردستان